Rozwijane menu

niedziela, 29 czerwca 2014

Odchudzanie w menopauzie jest możliwe!

pixabay.com/PublicDomainPictures
Po   menopauzie   godzimy się  z dodatkowymi kilogramami   twierdząc,  że  to   nieuniknione. Poddajemy się, jemy coraz więcej, ruszamy się coraz   mniej.  Na efekty nie trzeba czekać długo.     Problem      nadwagi      i     otyłości dramatycznie    wzrasta    u    kobiet    po menopauzie.   Czy   naprawdę    łatwiej   jest przyjąć do wiadomości, że nic nie zależy od nas? Faktem jest, że w menopauzie schudnąć jest trudniej, jednak z całą pewnością jest to wykonalne. 

Z definicji...


Menopauzę stwierdza się w momencie wystąpienia przerwy w krwawieniach menstruacyjnych, trwającej co najmniej rok. Średni czas wystąpienia szacuje się na wiek 45-55 lat.

Dlaczego menopauza ma wpływ na masę ciała?


W organizmie kobiety, która znajduje się w okresie menopauzy dochodzi do wielu zmian hormonalnych. To właśnie one są główną przyczyną tego, że przekraczając tę magiczną granicę kobieta szybciej tyje i ma większą tendencje do odkładania tkanki tłuszczowej na brzuchu zamiast w okolicy pośladków i ud. Dzieje się to nie bez powodu, ponieważ tkanka ta jest zdolna do udziału w produkcji estrogenów. Organizm w ten sposób rekompensuje sobie zmniejszoną czynność jajników, które wcześniej były odpowiedzialne za ich syntezę. Rzeczywiście, więc prawdą jest, że natura w tym przypadku nie sprzyja odchudzaniu. Jednak same zmiany hormonalne nie są przyczyną nadwagi.

Najważniejszym elementem bez którego nie dojdzie do przyrostu masy ciała jest dodatni bilans energetyczny, co oznacza, że zjadasz więcej niż możesz spalić - dzieje się tak jeśli:
  • spożywasz zbyt dużo kalorii lub utrzymujesz dotychczasowe nawyki żywieniowe pomimo, że z wiekiem zapotrzebowanie na energię ulega zmniejszeniu,
  • Twoja codzienna aktywność jest na zbyt niskim poziomie, a z wiekiem chce nam się ruszać coraz mniej, dlatego w okresie menopauzy obserwuje się znaczny spadek aktywności fizycznej,
  • dodatkowym czynnikiem jest obniżenie podstawowej przemiany materii - przyczyną tego jest utrata masy mięśniowej, która postępuje wraz z wiekiem oraz wynika z niewystarczającej aktywności fizycznej.


Wystarczy 100 kcal za dużo każdego dnia, a po roku przytyjesz 5 kg. Jak wygląda 100 kcal? To zaledwie:
  • 2-3 plasterki szynki,
  • niecała kajzerka,
  • 4 kostki mlecznej czekolady.
Uwaga! Nie jest ważna jedynie prosta suma kalorii. Istotne jest regularne spożycie, a więc rozłożenie kalorii w ciągu dnia. Nic nie wskórasz jedząc jak ptaszek cały dzień, a kończąc obfitą kolacją, której nie uda Ci się spalić przed pójściem spać. Następnego dnia znowu będziesz pościć, ale nie myśl, że zgubisz w ten sposób rosnący brzuszek, ponieważ Twojemu organizmowi łatwiej pozyskać potrzebną energię z węglowodanów zgromadzonych w wątrobie i mięśniach niż z tłuszczu. Wieczorem znowu obfita kolacja i tak koło się zamyka.

Jak widzisz wiele zależy od nas samych, dodatkowe kilogramy nie biorą się znikąd. 

...a co robi przeciętna Polka w okresie okołomenopauzalnym?


Z badań wynika, że zazwyczaj Polki po 40. roku życia:

pixabay.com/PublicDomainPictures
  • opierają swoją dietę głównie o mięso, jaja i produkty o wysokiej kaloryczności,
  • jedzą zbyt mało pełnoziarnistych produktów zbożowych, mleka, warzyw, owoców i ryb,
  • spożywają tylko 3 duże posiłki, zamiast 4-5 małych,
  • jedzą o nieregularnych porach w ciągu dnia,
  • głównie smażą.
Efekt? Ilość otyłych Polek po przejściu menopauzy wzrasta ponad dwukrotnie!


Czy terapia hormonalna stosowana w menopauzie ma wpływ na wzrost masy ciała?

Terapia estrogenami i progesteronem wykorzystywana jest w celu zmniejszenia objawów menopauzy i związanej z nią utraty masy kostnej, która może prowadzić w konsekwencji do osteoporozy. Jednak niektóre kobiety boją się stosować tego typu leczenie, ponieważ myślą, że będzie ono przyczyną przyrostu tkanki tłuszczowej. Fakty są takie, że nie wykazano, aby terapia hormonalna zwiększała masę ciała, wręcz przeciwnie może ona nawet prowadzić do jej zmniejszenia. 

Recepta na sukces

Nie istnieje specjalna metoda dla odchudzających się w okresie menopauzy. Jak w każdym innym przypadku kluczem do sukcesu jest po prostu:

pixabay.com/PublicDomainPictures
Aktywność fizyczna. Nie tylko pomaga spalić zbędne kilogramy, ale zwiększa też ilość mięśni w Twoim organizmie, a dzięki temu przyspiesza podstawową przemianę materii. Spalasz, więc więcej każdego dnia. Najtrudniej jest zacząć. Jak to zrobić? Małymi kroczkami, na spokojnie jeśli jesteś mało aktywna. Powoli przyzwyczajaj organizm do wysiłku fizycznego, ale z każdym tygodniem stawiaj poprzeczkę wyżej. Na początku niech to będzie na przykład codzienny godzinny spacer, najlepiej trochę szybszy, taki który spowoduje zadyszkę. Ale przede wszystkim wybierz taką aktywność, która będzie dla Ciebie najbardziej odpowiednia.

Zmiana nawyków żywieniowych. Badania potwierdzają, że dzięki stosowaniu zdrowej diety o odpowiedniej kaloryczności kobietom w okresie okołomenopauzalnym udaje się zgubić zbędne kilogramy. Dodatkowo poprawia ona stężenie cholesterolu i glukozy we krwi, dzięki czemu zmniejszeniu ulega również ryzyko chorób serca. 

Najlepiej zapobiegać zawczasu przyrostowi masy ciała jeszcze przed wystąpieniem menopauzy. W wielu badaniach wykazano skuteczność takiego podejścia. Jeśli, więc nie przeszłaś jeszcze menopauzy wprowadź odpowiednie zmiany już teraz.


BIBLIOGRAFIA:
  1. World Health Organization Research on the menopause in the 1990s. Report of a WHO Scientific Group. World Health Organ. Technical Report Series, Geneva 1996; 866: 1-107
  2. Grycewicz J, Cypryk K. Wpływ hormonów płciowych na występowanie zaburzeń metabolicznych u kobiet w okresie menopauzy. Przegląd menopauzalny 2008; 1: 29-37. LINK
  3. Bąk-Sosnowska M, Skrzypulec-Plinta V. Przyczyny nadmiernej masy ciała u kobiet w okresie menopauzalnym. Przegląd Menopauzalny 2012; 1: 31-35 LINK
  4. Davis SR, Castelo-Branco C, Chedraui P. Understanding weight gain at menopause. Climacteric 2012; 15: 419-429.
  5. Kowalczuk-Vasilev E, Klebaniuk R. Preferencje żywieniowe osób powyżej 50. roku życia z uwzględnieniem wybranych schorzeń. Żyw Człow 2009; 36: 278- 286.
  6. Friedrich M. Żywieniowa modyfikacja składu masy ciała i lokalizacji tkanki tłuszczowej u otyłych kobie w okresie okołomenopauzalnym. Przew Lek 2007; 64: 19-23.
  7. Friedrich M. Prozdrowotna edukacja żywieniowa jako czynnik modyfikujący nawyki żywieniowe kobiet w okresie menopauzalnym. Przeg Lek 2004; 61: 28-32.
  8. Simkin-Silverman LR, Wing RR. Weight gain during menopause. Is it inevitable or can it be prevented? Postgraduate Medicine 2000; 1; 108(3): 47-50, 53-56. LINK
  9. Simkin-Silverman LR, Wing RR, Boraz MA. Lifestyle intervention can prevent weight gain during menopause: results from a 5-years randomized clinical trial. Ann Behav Med 2003; 26: 212-220. LINK
  10. Norman RJ, Flight IH, Rees MC. Oestrogen and progesteron hormone replacement therapy for perimenopausal and post-menopausal women: weight and body fat distribution. Cochrane Database Syst Rev 2000; (2): CD001018.  LINK

niedziela, 22 czerwca 2014

Jak uzupełnić niedobór magnezu za pomocą diety?


pixabay.com/PublicDomainPictures
Stres, ciągły pośpiech,  byle   jakie   jedzenie i znajdująca się w nim chemia. Czy w ogóle możliwe jest uzupełnienie magnezu za pomocą diety? Może jedynym ratunkiem są suplementy? Tanim kosztem można przecież pozbyć się problemu nie wydając fortuny na "zdrowe" jedzenie. Spróbuję przekonać Cię, że dieta bogata w magnez nie musi być skomplikowana i kosztowna. 


Jak objawia się niedobór magnezu?

Objawy niedoboru magnezu nie są charakterystyczne. Dlatego jeśli nie ustępują po zastosowaniu odpowiedniej diety czy też suplementacji należy rozważyć wizytę u lekarza, ponieważ mogą wskazywać na chorobę.

Czy często dochodzi do niedoborów magnezu?

Sądząc po telewizyjnych reklamach suplementów magnezu wydawałoby się, że tak. Jednak do niedoborów tego pierwiastka dochodzi dosyć rzadko. Zwykle dieta Polaków zawiera odpowiednią jego ilość, zgodną z zaleceniami. Wyjątek stanowią m.in. osoby starsze, które spożywają go zbyt mało. Również dzieci w okresie wzrostu, kobiety ciężarne, osoby chore i zażywające leki są bardziej narażone na niedobory magnezu - więcej na temat tego komu grożą niedobory przeczytasz tutaj.

Jakie jest moje zapotrzebowanie na magnez?


Zapotrzebowanie na magnez wzrasta z wiekiem. U kobiet jest ono mniejsze, prawdopodobnie ze względu na mniejsze straty tego pierwiastka z moczem w porównaniu do mężczyzn. Dodatkowo zapotrzebowanie wzrasta o 40 mg/dobę u kobiet ciężarnych i karmiących piersią. W poniższej tabeli znajdziesz zalecane dzienne spożycie (RDA) dla zdrowych osób dorosłych.

Tabela 1. Zapotrzebowanie na magnez na poziomie zalecanego dziennego spożycia (RDA) dla zdrowych osób dorosłych (Normy Jarosza 2012).
WIEK
KOBIETY
MĘŻCZYŹNI
19-30 lat
310 mg
400 mg
31-50 lat
320 mg
420 mg
51-65 lat
320 mg
420 mg
66-75 lat
320 mg
420 mg
> 75 lat
320 mg
420 mg
Ciąża < 19 lat
400 mg

Ciąża > 19 lat
360 mg

Laktacja < 19 lat
360 mg

Laktacja > 19 lat
320 mg


Gdzie znajdę magnez?

Magnez jest szeroko rozpowszechnionym makroelementem. Nie znajdziesz go jedynie w tłuszczach, takich jak olej czy masło. Dlatego właściwie wystarczy trzymać się zasad zdrowego odżywiania, żeby spożyć wymaganą ilość magnezu. Zapewni Ci to przede wszystkim różnorodność produktów w codziennej diecie.

Prawdziwe magnezowe bomby!
    pixabay.com/PublicDomainPictures
  • Nasiona dyni i słonecznika - niedocenione źródła magnezu, które z łatwością możesz przemycić do owsianki czy sałatki lub zjeść jako samodzielną przekąskę, zamiast tych standardowych, słonych i bezwartościowych.
  • Otręby - w małych ilościach prawie niewyczuwalne. Dodaj kilka łyżeczek w ciągu dnia do płatków z mlekiem, jogurtu, koktajlu, zupy i mięsnego farszu. Usprawnisz w ten sposób dodatkowo pracę swojego przewodu pokarmowego.
  • Orzechy - źródło magnezu i dobroczynnych dla serca tłuszczów. Wśród nich królują migdały. Orzechy włoskie mają go o ponad połowę mniej, ale nadal można zaliczyć je do produktów bogatych w magnez.
  • Kasze i ryż brązowy - wśród kasz najwięcej znajdziesz go w mojej ulubionej gryczanej, ale wiem, że nie każdy toleruje jej specyficzny smak. Jeśli więc nie lubisz palonej gryki możesz poszukać w sklepie kaszy gryczanej niepalonej, której bliżej do kaszy jęczmiennej pod względem smakowym. Kilka razy w tygodniu zamień, więc ziemniaki w obiedzie na kasze lub brązowy ryż.
  • Naturalne płatki zbożowe - owsiane, pszenne, jęczmienne i żytnie - na śniadanie stwórz z nich własne musli, odstaw płatki sklepowe, które są słodkie i kaloryczne. Dodatek wspomnianych nasion i orzechów sprawi, że musli nie tylko będzie pyszne, ale nasyci Cię na długo.
  • Suszone owoce - na drugi dzień dodaj je do swoich płatków zamiast orzechów. Wystarczy kilka sztuk a dzięki temu owsianka nie będzie nudna.
  • Nasiona roślin strączkowych - niektóre osoby ich nie tolerują, ponieważ mogą być przyczyną wzdęć, ale jeśli Ty nie masz z nimi problemu sięgaj po nie czasami, zamiast mięsa. Soja, fasola i groch to produkty bardzo bogate w magnez, soczewica mniej, ale nadal zawiera spore jego ilości, a dodatkowo jest przepyszna.
  • Czekolada i kakao - mowa oczywiście o czekoladzie gorzkiej lub deserowej. Mleczna charakteryzuje się nieco mniejszą ilością magnezu, natomiast w białej jest go najmniej. Kakao naturalne gorzkie, niesłodzone ma 406 mg magnezu w 100 g. Uważaj jednak, zbyt duże ilości czekolady i kakao mogą być przyczyną zaparć.

Mają mniej magnezu, ale spożywamy je codziennie w znacznych ilościach.
  • Pieczywo - większość osób spożywa je każdego dnia, dlatego ma ono duży udział w uzupełnianiu magnezu. Zdecydowanie więcej znajdziesz go w pieczywie na bazie mąki żytniej lub pszenno-żytniej niż w pieczywie białym (pszennym).
  • pixabay.com/jorisamonen
  • Owoce i warzywa -  o ile z owocami Polacy nie mają problemu to z warzywami jest już gorzej, a przy spożyciu zalecanych 5 porcji warzyw i owoców dziennie (około 500 g) są one dobrym źródłem magnezu. Bardzo ważna jest jednak w tym przypadku różnorodność. Standardowe warzywa na kanapkę takie jak pomidor, ogórek, rzodkiewka, sałata, papryka mają małą zawartość magnezu (około 9 mg/100 g). Największe ilości znajdziesz w kukurydzy, pietruszce, bobie, brokułach, ziemniakach, cukinii, fasolce szparagowej i brukselce - od 20 mg do 40 mg/100 g. Wśród owoców zawartością na takim poziomie charakteryzują się awokado, banany, melon, maliny i czarne porzeczki. Średnio warzywa jako grupa produktów zawiera 16 mg magnezu na 100 g produktu, natomiast owoce 13 mg/100 g. 
  • Mięso, ryby, produkty mleczne i jaja - te grupy produktów zwierają dosyć małe ilości magnezu, które w niektórych przypadkach dochodzą maksymalnie do 40 mg/100 g produktu (np. sery żółte, mięso z piersi kurczaka, mintaj, śledź).
  • Woda - może mieć ona znaczny udział w dostarczaniu magnezu. A ponieważ znajdują się on w formie zjonizowanej jego przyswajalność jest dobra. Jednak w jednym z badań wykazano, że woda musi być wypijana w małych porcjach, około 200 ml (szklanka) jednorazowo. W przypadku wypijania dużych ilości, po około 700 ml na raz, przyswajanie jest znacznie mniejsze. Dobrym źródłem magnezu są wody, zawierające powyżej 50 mg tego składnika w litrze. Więcej o magnezie w wodzie przeczytasz tutaj.
Tabela 2. Produkty o wysokiej zawartości magnezu (w mg na 100 g produktu).
PRODUKT
ZAWARTOŚĆ MAGNEZU na 100 g produktu (mg)
Nasiona dyni
540
Mak niebieski
458
Otręby pszenne
490
Nasiona słonecznika
359
Migdały
269
Kasza gryczana
218
Soja
216
Orzeszki ziemne
180
Fasola
169
Gorzka czekolada
165
Pistacje
158
Orzechy laskowe
140
Płatki owsiane
129
Groch
124
Ryż brązowy
110
Kasza jaglana
100
Orzechy włoskie
99
Suszone figi
78


Ile muszę zjeść żeby zaspokoić 100% zapotrzebowania na magnez?

Poniższe grafiki przedstawiają dwa przykładowe zestawy, dla kobiet i mężczyzn, które zaspokoją 100% zapotrzebowania na magnez - w przypadku kobiet 320 mg, mężczyzn 420 mg:



Jak widzisz już obecność tych kilku produktów w odpowiednich ilościach sprawi, że zapomnisz o skutkach niedoboru magnezu. Zauważ, że są to głównie produkty z tych najbogatszych jego źródeł. Dodając do tego to co zwykle jadasz: mięso, ryby, jaja czy produkty mleczne spożyjesz znacznie więcej ponad ilość chroniącą przed niedoborem. Dodatkowo w zestawach uwzględniłam tylko jedną porcję pieczywa, a zapewne zjadasz go więcej niż jedną kromkę dziennie. Spokojnie, o nadmiar nie musisz się martwić, ponieważ jeśli jego źródłem jest dieta nie ma działania szkodliwego, w przeciwieństwie do tego który pochodzi z suplementów magnezu. 

Włączając wymienione produkty do codziennej diety pamiętaj o kaloryczności. Nasiona dyni, słonecznika, orzechy, owoce suszone i czekolada są produktami o wysokokalorycznymi. Dodawaj je do codziennej diety, ale z umiarem. Średnia porcja dla bakalii to 30 g, co odpowiada garści lub 3 łyżkom (w zależności od objętości produktu).

Jeśli chcesz poznać więcej przykładowych porcji magnezu, zajrzyj do poniższej tabeli i STWÓRZ WŁASNY ZESTAW. 

Tabela 3. Przykładowe porcje magnezu (są to średnie porcje, które mogą różnić się nieco od tych w rzeczywistości).

GRUPY PRODUKTÓW

PRODUKT

MASA 

MAGNEZ
Pokrycie 
zapotrzebowania
dla kobiety
(320 mg)
Pokrycie 
zapotrzebowania
dla mężczyzny
(420 mg)
KASZA i RYŻ
Kasza gryczana
Ryż
Kasza jaglana
50 g (woreczek)**
50 g (woreczek)**
50 g (woreczek)**
109 mg
55 mg
50 mg
35%
17%
16%
26%
13%
12%
PIECZYWO ŻYTNIE i MIESZANE
Chleb żytni pełnoziarnisty
Bułka grahamka
Chleb żytni razowy
35 g (kromka)

50 g (sztuka)
35 g (kromka)
25 mg

23 mg
23 mg
8%

7%
7%
6%

5%
5%
PRODUKTY ŚNIADANIOWE
Otręby pszenne
Płatki owsiane
Płatki jęczmienne
4 g (łyżka)
30 g (3 łyżki)
30 g (3 łyżki)
20 mg
39 mg
27 mg
6%
12%
8%
5%
9%
6%
WARZYWA
Różnorodne
300 g łącznie
48 mg*
15%
11%
STRĄCZKI
Fasola
Groch
Soczewica
30 g (2 łyżki)**
30 g (2 łyżki)**
50 g (4 łyżki)**
51 mg
37 mg
35,5 mg
16%
11,5%
11%
12%
9%
8%
OWOCE
Różnorodne
200 g łącznie
26 mg*
8%
7%
OWOCE SUSZONE
Figi
Morele
Rodzynki
30 g (2 sztuki)
30 g (3 sztuki)
30 g (garść)
23 mg
13 mg
12 mg
7%
4%
4%
5%
3%
3%
ORZECHY i NASIONA
Pestki dyni
Słonecznik
Migdały
Pistacje
Orzechy włoskie
30 g (3 łyżki)
30 g (3 łyżki)
30 g (2 łyżki/garść)
30 g (2 garści)
30 g (garść)
162 mg
108 mg
81 mg
47 mg
30 mg
51%
34%
25%
15%
9%
39%
26%
19%
11%
7%
CZEKOLADA
Gorzka czekolada
20 g (4 kostki)
33 mg
10%
8%
* Wartości dla warzyw i owoców stanowią średnią zawartość magnezu (pomnożoną przez odpowiednią ilość). Zgodnie z zasadami zdrowego odżywiania należy zjeść średnio 3 porcje warzyw i 2 porcje owoców. Jedna porcja warzyw i owoców ma około 100 g i jest to np. średniej wielkości pomidor, jabłko, połowa banana, 5 różyczek brokuła lub kalafiora, 20 liści sałaty, połowa papryki, szklanka malin/truskawek/jagód.
** Wartości dla kasz, ryżu i nasion roślin strączkowych zostały podane dla produktów surowych, przed ugotowaniem.

Porównanie kosztów suplementacji do kosztów diety.


Miałam udowodnić Ci, że uzupełnianie niedoborów magnezu za pomocą diety nie musi kosztować fortunę. Być może nie udało mi się, wymieniłam przecież ogromną ilość produktów, które należą do tych z górnej półki cenowej. Rzeczywiście, zakup całej listy mógłby odbić się na kieszeni, poza tym te orzechy i suszone owoce. Muszę się obronić...
Po pierwsze i najważniejsze. Zadajmy sobie pytanie, czy niedobór magnezu nam w ogóle zagraża? Jeśli nie chorujemy przewlekle, nie zażywamy leków, nasz stan nie jest błogosławiony to prawdopodobnie nie powinniśmy się tym martwić. Magnez na tyle powszechnie występuje w żywności, że trzeba się postarać, żeby nabawić się niedoborów. Po co, więc brać suplementy? Na zapas? Strata pieniędzy.
Po drugie. Jeśli jednak jesteś przekonany/a, że masz niedobór magnezu i chcesz kupić suplement to czy nie lepiej zaoszczędzić i osiągnąć to samo za pomocą diety? Jeść i tak przecież musisz, a z pożywieniem dostajesz prawdziwą bombę witamin i składników mineralnych, przeciwutleniaczy, błonnika i wielu innych substancji. W przypadku suplementu płacisz tylko za magnez. 
Po trzecie. Nie musisz kupować orzechów, które są produktami drogimi. Tańszą alternatywą i w dodatku zawierającą znacznie więcej magnezu są nasiona, a przede wszystkim nasiona dyni.


PODSUMOWANIE 
  • Produktami o największej zawartości magnezu są nasiona (dyni, słonecznika), orzechy, migdały, soja, fasola, groch, kasze, ryż brązowy, płatki i otręby zbożowe oraz gorzka czekolada.
  • Kilka razy w tygodniu zamień ziemniaki na kasze i ryż.
  • Dodawaj gdzie się da nasiona dyni, słonecznika, orzechy, otręby i płatki zbożowe.
  • Wybieraj chleb żytni lub mieszany.
  • Jedz minimum 3 porcje warzyw dziennie - jedna porcja waży około 100 g i jest to np. średniej wielkości pomidor, 5 różyczek brokuła lub kalafiora, 20 liści sałaty, połowa papryki.
  • Codziennie zjedz 2 porcje owoców - jedna porcja to 100 g i jest to np. połowa banana, średniej wielkości jabłko, brzoskwinia, pomarańcza, szklanka drobnych owoców (truskawek, borówek, poziomek, agrestu).
  • Zamiast słodyczami zajadaj się suszonymi owocami i orzechami, ale nie przesadzaj również z nimi, ponieważ są to produkty wysokokaloryczne. 
  • Dwa razy w tygodniu zamień mięso na nasiona strączkowe/rybę.
  • A przede wszystkim, jedz różnorodnie i kolorowo!
  • Jeśli dieta nie pomaga sięgnij po suplement z magnezem, ale zrób to z głową. Tutaj dowiesz się na co zwrócić uwagę przy jego wyborze.

BIBLIOGRAFIA:
  1. Gawęcki J, Hryniewiecki L. Żywienie człowieka. Podstawy nauki o żywieniu. PWN, Warszawa 2000: 211-213.
  2. Jarosz M., Normy żywienia – nowelizacja. IŻŻ. Warszawa 2012. 86-142. LINK
  3. Jabłecka A, Korzeniowska K, Skołuda A. Preparaty magnezu. Farmacja Współczesna 2011; 4: 29-32
  4. Magnesium. Fact Sheet for Health Professionals. National Institutes of Health. LINK
  5. Verhas M, de La Guéronnière V, Grognet J-M. Magnesium bioavailability from mineral water. A study in adult men. European Journal of Clinical Nutrition 2002; 56: 442-447. LINK
  6. Jarosz M. Suplementy diety a zdrowie. Porady lekarzy i dietetyków. PZWL. Warszawa 2008: 29.
  7. Kunachowicz H, Nadolna I, Iwanow K. Wartość odżywcza wybranych produktów spożywczych i typowych potraw. PZWL 2009.